Yangın Söndürme Sistemleri

Yangınlarda temel hedef, yangını hızlıca bastırmak ve yangın hasarını azaltmaktır. Binanın tamamında yangına eş zamanlı müdahale edebilen yangın söndürme sistemleri bu görev için biçilmiş kaftandır.

Bu makalede yangın söndürme sistemi çeşitlerinden ve çalışma prensiplerinden bahsedeceğiz. Makalenin son kısmında ise “Yangın söndürme sistemi nasıl seçilir?” sorusunu cevaplayacağız.

Yangın Söndürme Sistemi Nedir? Çeşitleri Nelerdir?

Yangın söndürme sistemleri, binaya kalıcı olarak yerleştirilen ve yangınları hızlıca bastırabilen gelişmiş güvenlik ekipmanlarıdır. Temel olarak, söndürücü maddeleri tavana sabitlenmiş boru sistemleri ve üzerindeki başlıklardan (fıskiye) alana püskürterek yangını söndürürler. Ve bu fonksiyonlarını insana ihtiyaç duymadan, boş bir binada bile gerçekleştirirler. Müdahale edilmek istenen yangın sınıfına özel yangın söndürücü içeren, teknolojik seviyesine göre manuel veya otomatik olarak çalışan türleri mevcuttur.

Yangın söndürme sistemleri, yangınların kontrolünde fazlasıyla etkili ekipmanlardır. İstatistikler, söndürme sistemi bulunan binaların yangın sebebiyle tahrip olma olasılığının diğer binalara oranla çok daha düşük olduğunu göstermiştir. Bu durum sigorta şirketlerinin de dikkatinden kaçmadığı için yangın söndürme sistemi bulunan binalar genellikle önemli sigorta indirimlerine hak kazanırlar.

Yangın söndürme sisteminin maliyeti, düşük sigorta primleri ve yangın meydana geldiğinde azalan kayıplarla dengelenmiş olur.

Yangın söndürme sistemlerinin birçok farklı türü mevcuttur. Bir binada hangi yangın söndürme sisteminin kullanılacağı, alanın yapısına ve yangın türüne göre tespit edilir.

Yeni bir bilgi edinirken “hmm demek bu nedenleymiş” diyebildiğimde bu durumu kaliteli bir öğrenme olarak görüyorum. Yeni bilgiyi düz okuyup geçmek yerine daha önce öğrendiklerime dayandırmış ve bir mantığa ulaşmış oluyorum. Bunu sağlamak için ise hangi konuyu öğreniyorsak önce o konunun temel kavramlarına hakim olmalı, sonraki öğrenmeyi bu temeller üzerine inşa etmeliyiz. Söz konusu yangın söndürme sistemleri olduğunda bu temeller yangın sınıfları, söndürücü madde çeşitleri ve yangın türüne göre uygulanması gereken söndürme teknikleri oluyor.

Binadaki muhtemel yangın türünü tespit etmek için Yangın Nedir? Yangın Sınıfları Nelerdir? makalesinden, uygun söndürücü seçimi ve söndürme teknikleri için ise Yangın Söndürmenin Temelleri makalesinden faydalanabilirsiniz. Bu iki makale yangın konusunda güzel bir temel oluşturmanızı ve yangın söndürme sistemlerinin çalışma prensiplerini daha iyi anlamanızı sağlayacaktır. Vakti olanlara kesinlikle öneririm.

Sprinkler Sistemler (Sulu Söndürme Sistemleri)

Sprinkler sistemler, bünyelerindeki suyu yangının meydana geldiği bölgeye püskürterek yangına müdahale eden düzeneklerdir. Yangını baskılama ve kontrol altında tutma konusunda önemli derecede faydalıdırlar. Bu sistemler söndürme maddesi olarak yalnızca su kullanır. Bu nedenle sulu söndürme sistemleri veya yağmurlama sistemi olarak da adlandırılırlar.

Sprinkler Nedir?: Sprinkle, ingilizce serpiştirmek demektir. Sprinkler kelimesi ise bu serpme işlemini yapan ekipmanları, yani yağmurlama başlıklarını tanımlar.

Bir yağmurlama sisteminin ana bileşenleri su kaynağı (şehir şebekesi veya su depoları), pompalar, boru hatları ve fıskiye (yağmurlama) başlıklarıdır. Şebeke veya depolardan gelen su, boru hatları üzerinden tüm sisteme dağıtılır. Fıskiyeler ile yangının üzerine boşaltılır.

Avantajları

• Sprinkler sistemler, en temel yangın söndürme sistemidir.
• Söndürme sistemleri içinde en uygun maliyete sahip olandır.
• İnsanların olduğu alanlarda güvenle kullanılabilir. Temiz ve çevre dostu sistemlerdir.

Su Sisi Söndürme Sistemi

Su sisi söndürme sistemleri, isminden de anlaşılacağı üzere suyu çok küçük damlacıklar haline getirerek alanda bir su perdesi/sisi oluşmasını sağlar. Suyun küçük su damlacıkları haline getirilmesinin nedeni çok daha geniş bir alanda söndürme etkisi oluşturabilmektir.

Su sisi sistemleri, iki farklı yangın söndürme yöntemini birlikte kullanarak yangını bastırır. Bunlar;

1. Soğutma: Su damlacıkları geniş bir yüzey alanının soğutulmasını sağlar. Alevler arasındaki hava akışı ve dalgalanmalar damlacıkların yangına nüfuz etmesini kolaylaştırır.
2. Boğma: Su damlacıklarının buharlaşması alandaki oksijen seviyesini azaltır. Oksijenin azalması alevleri baskılar ve yangının büyümesini engeller.

İki farklı söndürme etkileri olsa da soğutma fonksiyonları çok daha ön plandadır. Genellikle yanıcı ve parlayıcı sıvıların bulunduğu alanlarda, endüstriyel mutfaklarda, türbin sistemlerinde ve kablo yollarında kullanılırlar.

Manuel biçimde ya da yangın algılama sistemleri tarafından otomatik olarak aktifleştirilebilirler. Yangını tamamen söndüremeseler dahi kontrol altında tutma konusunda çok etkilidirler. Aşağıdaki videoda su sisi söndürme sistemlerinin itfaiye gelene kadar geçen sürede yangına etkisi test ediliyor. Sağ bölmedeki yangına su sisi ile müdahale edilirken, sol bölme ise kendi haline bırakılıyor.

Not: Videoda yangına müdahale süresi 4 dakika 30 saniye olarak belirlenmiş. Yangına varış süreleri İstanbul İtfaiyesi istatistiklerinde (2015-2020) 5 ila 6 dakika arasında değişirken, İngiltere’de bu süre 8 dakika 45 saniye olarak gerçekleşmiştir.** Bu nedenle gerçek bir yangında, yangının çok daha yıkıcı bir hal alacağını öngörebiliriz.

Su Sisi Söndürme Sisteminin Yangına Etkisi

Köpüklü Söndürme Sistemi

Köpük; basınçlı su, deterjan ve hava karışımından elde edilen, alevlerin üzerine boğucu bir tabaka örterek yangının oksijenle temasını kesen, küçük kabarcıklardan oluşan özel bir karışımdır. Köpüklü sistemler geleneksel sprinkler sistemlerine, köpük tankı ve tesisat eklenmesi ile oluşturulabildiği gibi kendi alarm ve tahliye sistemi olan tamamen ayrı bir sistem olarak da kurulabilir.

Düşük genleşmeli köpük söndürme sistemleri, genellikle yanıcı ve parlayıcı sıvıların bulunduğu ve depolandığı tesislerde (petrol rafinerileri vb.) kullanılır. Yüksek genleşmeli köpük kullanan tesisler ise uçak hangarları gibi geniş alanları korumak için kullanılır.

Köpüklü Söndürme Sistemi Testi

Köpüklü yangın söndürme sistemleri B sınıfı (sıvı) yangınlarında kullanılan en etkin sistemlerdir. Dezavantajı ise, su ve köpüğün aşındırıcı etkilerinin zaman içinde sistem elemanlarını hasara uğratabilmesidir. Buna ek olarak, uzun süre kullanılmayan köpük maddesinin bozulma riski mevcuttur.

Avantajları

• Köpüklü söndürme sistemleri, B sınıfı (yanıcı sıvı) yangınlarında en verimli sistemlerdir.
• El ile müdahalenin zor olduğu geniş alanlarda (depo, hangar vb.) yangına hızlı müdahale imkanı sağlarlar.

Kuru Kimyevi Tozlu Söndürme Sistemi

Kuru kimyevi tozların temel fonksiyonu oksijeni keserek yangına boğma etkisi yapmaktır. Sistem çalıştığında tozlar, borulardan püskürtülen gaza karışarak (azot veya CO₂ gibi inert bir gaz) akışkanlaşır ve nozullara (püskürtme başlığı) taşınır.

Bu sistemler; B sınıfı (sıvı), C sınıfı (gaz) ve D sınıfı (metal) yangınlara etkili şekilde müdahale ederler. Genellikle yağ depolama alanları, kazan daireleri gibi alanlarda kullanılırlar. Yangını boğarak söndürmesi ve soğutma etkisinin yeterli olmaması nedeniyle, yeniden tutuşmanın meydana gelebileceği yoğun ısılar oluşan yangınlarda kullanımı uygun değildir.

Avantajları

• Su hasarının minimumda tutulması gereken alanlarda güvenle kullanılabilir.
• Metal yangınları vb. özel tehlike sınıflarında kullanılabilirler.

Gazlı Söndürme Sistemleri

Gazlı söndürme sistemleri, bilgisayar sistemleri ve elektronik ekipmanların bulunduğu, arşiv gibi su hasarının kabul edilemez olduğu bölümlerde uygulanır. Kullanılan gazlar uygulamaya göre değişkenlik göstermekle birlikte temel olarak karbondioksit ve temiz söndürücü gazlar olarak iki dala ayrılırlar.

Karbondioksit (CO₂) Söndürme Sistemleri

Atmosferdeki oksijen oranı yaklaşık olarak yüzde %21’dir. Alevler ise yanmaya devam edebilmek için %15’in üzerinde bir oksijen oranına ihtiyaç duyar. Karbondioksit söndürme sistemleri ortamdaki oksijen oranını hızla düşürerek yangını söndürmeyi hedefler.

Elektriği iletmemesi, gaz formunda olması nedeniyle elektrikli ekipmanların iç kısımlarına dahi kolaylıkla girebilmesi CO₂’yi elektrik yangınları için ideal söndürme maddesi haline getirir. Bu nedenle elektrik yangınlarının gerçekleşebileceği trafo, jeneratör, türbin odalarında sıklıkla tercih edilirler. Bunun dışında boya kabinleri, kömür siloları, motor odaları gibi kapalı alanlarda etkili olarak kullanılırlar.

Karbondioksit Söndürme Sistemleri Testi

Karbondioksitin en büyük dezavantajı, ortamdaki ani oksijen düşüşünün insanlar için tehlikeli olmasıdır. Yüksek CO₂ oranı bayılma ve boğulmalara neden olabilir. Bu nedenle kullanım anında insanların bölgeyi hızla terk etmeleri gerekir.

Avantajları

• Elektrik yangınları için ideal söndürme sistemidir.
• Karbondioksit; renksiz, kokusuz bir gazdır. Kullanım sonrası kalıntı bırakmaz.
• Çevreye zarar vermez.

Temiz Gazlı Söndürme Sistemleri

Temiz gazlar; elektriksel iletkenliği olmayan, buharlaştıklarında atık bırakmayan, gaz formunda söndürücü maddelerdir. Bu gazlar yangını yanma reaksiyonunu engelleyerek söndürürler. Kullanım sonrası kalıntı bırakmamaları, temiz gazların hassas cihaz ve malzemenin bulunduğu alanlarda (bilgi işlem odaları, banka kasaları müze, arşiv vb.) tercih edilmesine neden olmuştur.

Günümüzde kullanım yerlerine göre çeşitli türleri bulunmaktadır. Bunlar:

• Halon Gazları; Renksiz ve kokusuz olan halon gazları yanma sürecini devam ettiren zincirleme tepkimeyi engelleyerek yangını söndürür. Ozon tabakasına verdiği zarar nedeniyle kullanımı yasaklanmıştır.
• NAF Serisi Gazlar; Halon gazına alternatif olarak üretilen bu gaz negatif özellikleri nedeniyle günümüzde kullanılmamaktadır.
• FM 200 Gazı; Atık bırakmayan, çevre dostu, temiz bir söndürme maddesidir. Alevlerden yüksek oranda ısı emer, yangını yanma reaksiyonunu sürdüremeyecek kadar soğutarak sonlandırırlar.
• Novec 1230; FM 200 gazına alternatif olabilecek yalıtkan, çevreci ve temiz bir gazdır.
• İnert Gazlar; Yangın sırasında kimyasal reaksiyona girmeyen Nitrojen (Azot), Argon gibi gazlardır. Yangının olduğu alana inert gaz doldurarak ortamdaki oksijen yüzdesini düşürmek bir diğer yangın söndürme yöntemidir.

Avantajları

• Temiz gazlı sistemler, alandaki malzemenin kıymetli ve hassas olduğu, su hasarının asla kabul edilemeyeceği ortamlarda etkili şekilde kullanılırlar.

Diğer Söndürme Sistemleri

Son olarak, kullanılan söndürme maddesi yerine kullanıldıkları alana göre isimlendirilen iki özel tasarım söndürme sisteminden bahsedeceğim. Bunlar;

Davlumbaz Söndürme Sistemi

Davlumbaz söndürme sistemleri; ocak, fritöz, ızgara, bacalar ve davlumbazın kendi ekipmanları üzerinde çıkması muhtemel yangınları hızlıca bastırarak mutfak çalışanları ve ekipmanların güvenliğini sağlar.

Mutfaklar, özellikle F sınıfı (pişirme yağları) yangın riskinin yüksek olduğu alanlardır. Fabrika, otel, lokanta, hastane vb. yoğun pişirme işlemi yapılan ticari mutfaklarda bu daha da fazladır.

Davlumbazların görevi mutfaktaki havayı temizlemek ve içerdeki havayı düzenli olarak tahliye etmektir. Bu işlem sırasında davlumbaz yüzeyleri ve bacalar sürekli olarak yağ ve kir tortularına maruz kalır. Biriken yağ katmanları zaman içinde ciddi bir yangın tehlikesine dönüşür. Bu ekipmanların ocak, ızgara gibi ısı kaynakları üzerinde yer aldıkları da düşünülürse yangın riskinin ne derece yüksek olduğu anlaşılabilir.

Davlumbaz Söndürme Sistemi Animasyonu

Baca sistemlerinin mutfaktan başlayarak diğer bölümlere uzanması, yangın riskine ek olarak mutfak yangınlarının yayılma hızının da çok fazla olmasına neden olacaktır. Yangına hızlı müdahalenin ciddi fark yaratacağı bu yangınlarda davlumbaz söndürme sistemlerinin önemi tartışılmazdır.

Pano İçi (Mikro Modüler) Söndürme Sistemleri

Bu sistemler elektrik panoları başta olmak üzere CNC makineleri, server kabinleri, rüzgar türbinleri gibi küçük ve kapalı alanlarda bulunan elektrikli ekipmanları korumak ve burada çıkacak yangınları söndürmek üzere tasarlanmıştır.

Yangın Söndürme Sistemi Kurulması Zorunlu Alanlar

Yangın söndürme sistemleri nerelerde zorunludur? Hangi binalarda yangın söndürme sistemleri kurulmalıdır? sorularının cevabı için mevzuatta Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğe bakmalıyız. Bu yönetmeliğin 96. maddesinde Yağmurlama Sistemleri (Sprinkler Sistemler) kurulması zorunlu yerler şu şekilde belirtilmiştir.

(2) Aşağıda belirtilen yerlerde otomatik yağmurlama sistemi kurulması mecburidir:

a) Yapı yüksekliği 30.50 m’den fazla olan konut haricindeki bütün binalarda,
b) Yapı yüksekliği 51.50 m’yi veya 17 katı geçen konutlarda,
c) Araç kapasitesi 20’den fazla olan veya giriş ve çıkışları bağımsız olsa dahi birden fazla bodrum katı kullanan kapalı otoparklarda ve 10’dan fazla aracın asansörle alındığı kapalı otoparklarda,
ç) Birden fazla katlı bir bina içerisindeki yatılan oda sayısı 100’ü veya yatak sayısı 200’ü geçen otellerde, yurtlarda, pansiyonlarda, misafirhanelerde ve yapı yüksekliği 21.50 m’den fazla olan bütün yataklı tesislerde,
d) Toplam alanı 2000 m²’nin üzerinde olan katlı mağazalarda, alışveriş, ticaret, eğlence ve toplanma yerlerinde,
e) Toplam alanı 1000 m²’den fazla olan, kolay alevlenici ve parlayıcı madde üretilen veya bulundurulan yapılarda.

Ya diğer sistemler? Sadece yağmurlama sistemi için mi zorunluluk mevcut dediğinizi duyar gibiyim. Aynı yönetmeliğin Köpüklü, Gazlı ve Kuru Tozlu Sabit Otomatik Söndürme ve Önleme Sistemleri başlıklı 98. maddesinde “Suyun söndürme etkisinin yeterli görülmediği veya su ile reaksiyona girebilecek maddelerin bulunduğu, depolandığı ve üretildiği hacimlerde uygun tipte söndürme sistemi tesis edilir.” denmiştir.

Aklımız karışmasın, şöyle bir toparlayalım. Yağmurlama sistemi kurulması mecburi alanlar aslında tüm yangın söndürme sistemleri için geçerlidir. Eğer binanız yukarıdaki listeye dahilse yangın söndürme sistemi kurmak zorundasınız. Binanızın şartları müsaitse yağmurlama sistemi; değilse binanıza uygun olan köpüklü, gazlı veya kuru tozlu sistemlerden birini kurabilirsiniz.

Diğer söndürme sistemleri kurulduğunda yağmurlama sistemlerine gerek olmadığını yönetmeliğin aşağıdaki maddesinde görebiliriz. Ayrıca bu madde yağmurlama sistemi kurulması zorunlu alanların istisnalarını da belirtmiştir.

Yanıcı malzeme içermeyen ve yanıcı malzeme depolanmayan ıslak hacimlere, yanıcı malzeme ihtiva etmeyen ve yangına dirençli yapı elemanları ile ayrılan yangın merdiveni yuvalarına, asansör kuyusuna ve gazlı, kuru toz, su sprey ve benzeri diğer otomatik söndürme sistemleri ile korunan mahallere yağmurlama sistemi yapılmayabilir.

Yangın Söndürme Sistemi Nasıl Seçilir?

Yangın söndürme sistemi seçiminin temeli binada gerçekleşebilecek yangın türünü doğru tahmin etmekten geçer. Sonrasında diğer detaylar incelenerek seçim netleştirilir. Doğru sistem seçimi için aşağıdaki adımların takip edilmesi gerekir:

1. Muhtemel bir yangında binada yakıt olarak kullanılacak maddeler nelerdir? Bu maddeler hangi yangın sınıflarının oluşmasına neden olabilir? soruları cevaplanmalıdır.
2. Yakıt olabilecek malzeme miktarı, binadaki yerleşimi ve dağılımı belirlenmelidir. Binada gerçekleşebilecek bir yangının muhtemel büyüklüğü değerlendirilmelidir.
3. Seçilecek söndürme maddelerinin oluşturabileceği ek tehlikeler incelenmelidir. ( örn. elektrik yangınlarında su kullanımı, insanlı alanda yoğun CO₂ kullanımı)
4. Çevre ve doğa şartları, alanın rüzgar durumu, bölgenin ortalama sıcaklık değeri değerlendirilmelidir. (örn. soğuk iklimlerde ıslak boru sprinkler sistemlerinin donması)
5. Söndürücü maddenin yanan malzemeyle herhangi bir reaksiyona girip girmeyeceği tespit edilmelidir. (örn. bazı yanıcı metallerin karbondioksit veya su ile reaksiyona girmesi)
6. Söndürme sistemlerinin periyodik bakım ve onarım süreçleri, bu süreçlerin getireceği teknik ve mali yükler değerlendirilmelidir.
7. Söndürme sistemlerine dair yasal mevzuat incelenmeli, sistem seçimi ve tasarımının yönetmelik ve standartlara uygun olduğundan emin olunmalıdır.

Tüm bu şartlar değerlendirildikten sonra yapılacak söndürme sistemi seçimi, en isabetli tercih olacaktır.

Son Sözler…

Yangın riski azaltılabilir ancak tamamen ortadan kaldırılamaz. Yanıcı madde, ısı kaynakları ve oksijenin bir arada olduğu her ortam alınan tüm önlemlere rağmen yangın tehlikesi barındırmaya devam edecektir. Burada yapmamız gereken, yangın önlemlerine olduğu kadar yangınla mücadele konusuna da önem vermektir.

Yangın söndürme sistemleri yangınla mücadelenin en önemli parçalarından biri olmakla beraber tek başına yeterli değildir. Başarılı bir yangın müdahalesi için yangın söndürme yöntemleri hakkında bilgi sahibi olunmalı; binadaki yangın güvenlik ekipmanları yangın söndürme cihazları ile tamamlanmalıdır.

Kaynaklar:

*İstanbul Büyükşehir Belediyesi İtfaiye Daire Başkanlığı 2020 İstatistikleri

**National Fire Chiefs: Fire Response Time Statistics

**Wikimedia Commons (Kapak Görseli)

Umarım Yangın Söndürme Sistemleri: Çeşitleri ve Çalışma Prensipleri yazımı faydalı bulmuşsunuzdur. Konu hakkında eklemek istedikleriniz var ise, lütfen yorumlarda belirtin.