Yangın Söndürmenin Temelleri: Yöntemler, Söndürücüler, Ekipmanlar

Yangınlar sırasında en büyük düşmanımız zamandır. Binadaki oluşacak hasar miktarı yangının söndürülme süresine doğrudan bağlıdır. Bu nedenle, yangın çeşitleri ve söndürme yöntemlerini çok iyi bilmeli, yangın söndürücü maddeler ve özelliklerine hakim olmalıyız. Yangınların kontrolden çıkmadan önce bizlere sunduğu o küçük zaman aralığını çok iyi kullanmalıyız.

Bu makalede yangın söndürmenin temellerini oluşturan; yangın söndürme yöntemleri, yangın söndürücü maddeler ve yangın söndürme ekipmanları başlıklarını inceleyeceğiz. Hadi başlayalım.

Yangın Söndürmede Kullanılan Yöntemler
(Kaynak: via GIPHY)

Yangın Söndürme Yöntemleri

Yangın söndürme yöntemlerini, tersten giderek açıklayalım. Önce şunu soralım, bir alevin sönmemesi için ne yapılması gerekir? Yangın üçgeni teorisini okuduysanız bu sorunun da cevabını biliyorsunuz demektir. Bir yangını başlatmak ve sürdürebilmek için yakıt, oksijen ve ısı kaynağı olmak üzere üç temel bileşene ihtiyaç duyulur. Bu bileşenlerden herhangi birinin eksikliğinde alevlerin oluşması veya yanmaya devam etmesi mümkün değildir. İşte yangın önleme ve söndürme çalışmalarında temel hedef bu bileşenleri ortadan kaldırmak, kısaca yangın üçgenini bozmaktır.

Yangınları söndürmek için dört farklı yöntem kullanabiliriz. Bunlar; yakıtı ortadan kaldırmak, oksijeni sınırlamak, yangını soğutmak ve kimyasal reaksiyonu engellemektir.

Not: Temel yangın bilgilerine hakim olmak yangın söndürme yöntemlerini sizin için çok daha anlamlı hale getirecektir. Bu sebeple, vakti olanlara Yangın Nedir? Yangın Sınıfları Nelerdir? adlı yazımın özellikle ilk kısmını okumalarını sonra bu kısımdan makaleye devam etmelerini öneririm.

1- Yakıtın Uzaklaştırılması (Yakıt Yetersizliği ile Söndürme)

Bir kamp ateşinin sönmemesi için ateşe düzenli olarak odun atmamız gerekir. Yangınlar da kamp ateşi gibi sürekli yeni yakıt kaynağına ihtiyaç duyar ve yakıt yetersizliği durumunda yavaş yavaş sönerler. Bu nedenle, yangını yakıta aç bırakmak, etkili bir yangın söndürme yöntemidir.

Yangınlar sırasında ahşap, tekstil ürünü, boya vb. yanıcı maddeleri alandan uzaklaştırmak, alandaki yanıcı sıvı vanalarını (benzin, doğalgaz vb.) kapatarak yakıt akışını durdurmak bu söndürme tekniğine birer örnektir.

Bu tekniğe bir diğer güzel örnek, orman yangınlarında kullanılan “Karşı Ateş” yöntemidir. Yangının yayıldığı alanın karşısından asıl yangına doğru kontrollü bir yangın başlatılır. İki yangın ortada buluştuğunda asıl yangının yakabileceği herhangi bir ağaç kalmaz. Böylece yakıt yetersizliğinden dolayı yangının ilerleyişi durmuş olur.

2- Oksijenin Kesilmesi (Boğma Yöntemi)

Bu söndürme yönteminde amaç alandaki oksijen seviyesini yanma için gerekli oranın altına düşürmektir. Bu yönteme yangını boğarak söndürmek de diyebiliriz. Atmosferdeki oksijen oranı yaklaşık olarak yüzde %21’dir. Alevler ise yanmaya devam edebilmek için %15’in üzerinde bir oksijen oranına ihtiyaç duyar. Yani oksijeni tamamen sıfırlamak gerekmez; havadaki oranı %15’in altına düştüğü anda alevler sönmeye başlayacaktır.

Boğma yöntemine en temel örnekler, alevleri köpük ile kaplamak ve yangın battaniyesi kullanmaktır. Ayrıca binadaki yangın ortamdaki oksijeni tüketirken, içeriye yeni hava akışını önleyerek de yangını boğabiliriz.

Boğma tekniğinin bir diğer uygulaması yangının olduğu alana inert (soy) gaz doldurmaktır. Oran % 15’in altına düşmeli demiştik, oksijeni azaltamıyorsak diğer gazları arttırır havadaki oksijen oranını bu şekilde düşürürüz. Yangın Söndürme Sistemleri makalesinde incelediğimiz İnert Gazlı Söndürme Sistemleri tam olarak bu metodu uygular.

3- Isıyı Ortadan Kaldırmak (Soğutma)

Isıyı ortadan kaldırmak veya azaltmak, en bilinen ve en sık kullanılan yangın söndürme yöntemidir. Bu işleme yangını soğutmak da diyebiliriz. Bu yöntemde yanan maddelerin sıcaklığı, tutuşma sıcaklığının altına düşürülür ve yangın bu şekilde söndürülür.

Isıyı ortadan kaldırmak dendiğinde aklınıza hemen bir örnek gelmiyor olabilir. Halbuki, yangınlarda en çok kullanılan söndürme maddesi olan su, bu yöntemi kullanarak yangını söndürüyor.

Yangınla mücadelede en yaygın yöntem, su ile soğutmadır.

4- Kimyasal Reaksiyonu Engellemek

Yukarıdaki üç temel söndürme yöntemi dışında, yanma reaksiyonunu durdurarak yangını söndüren bir yöntem daha mevcuttur. Bu yöntemde hidrojen atomları ile klor atomları reaksiyona sokularak yanma sürecini devam ettiren zincirleme tepkimeler engellenir.

Yanma reaksiyonunu engelleyebilmek için özel üretim yangın söndürücülerden faydalanılır. Örneğin halon söndürücüler, bu söndürme yöntemini kullanarak yangını söndürürler.

Ülkemizde halonların kullanımı, ozon tabakasını inceltmesi nedeniyle 1/1/2016 tarihinden itibaren tamamen yasaklanmıştır.

Dört temel yangın söndürme yöntemini incelemiş olduk. Sırada bu yangın söndürme yöntemlerinin hangi kimyasallarla gerçekleştirildiği yani yangın söndürücü maddeler başlığı var.

Yangın Söndürücü Maddeler

En sık kullanılan yangın söndürme maddesi yukarıda da belirtiğim üzere sudur. Yangın söndürmek için kullanılan diğer maddeler ise köpük, kuru kimyevi tozlar, karbondioksit gazı ve ıslak kimyasallardır.

Maddeleri tek tek incelemeden önce önemli bir bilgiyi paylaşmak istiyorum. Yangın söndürücü maddeler, söndürdükleri yangın türüne göre sınıflandırılır. Öyle ki, bir binaya yangın söndürücü seçerken o söndürücünün hangi yangın sınıfına karşı etkili olduğunu bilmek gerekir. Emin olun bir yangına yanlış söndürücü ile müdahale etmek istemezsiniz. Tüm tüpü kullanmanıza rağmen alevlerin sönmediğini, elinizdeki söndürücünün bir işe yaramadığını o anda fark etmek telafisi olmayan sonuçlara sebep verebilir.

Bu nedenle yangın sınıflarını bilmeli ve yangın söndürücüleri binamızda gerçekleşecek yangın türüne göre seçmeliyiz. Aşağıda yangın sınıfına göre kullanılması gereken yangın söndürücüleri gösteren özet bir tablo hazırladım. Daha detaylı bilgi için yangın sınıfları başlığına gidebilirsiniz.

1- Su

Yangına su ile müdahale etmek, yangınla mücadele konusunda iki ayrı etkiye sahiptir. Yukarıda su ile soğutma, yangınla mücadelenin en yaygın yoludur demiştik. Evet, suyun en büyük etkisi ortamdaki ısıyı emerek alanı soğutmasıdır. Böylece yangını söndürmekle kalmayıp aynı zamanda yeniden tutuşmayı da önlemiş olurlar. Buna ek olarak; ortaya çıkan buharlar, yangına oksijen girişini engelleyerek bir nevi boğma etkisi yaratır.

Su yangınla mücadelede kullanılan en yaygın madde olmasına rağmen, her yangına uygun bir yangın söndürme maddesi değildir. Hatta, bazı yangın türlerinde su kullanmak durumu daha da kötüleştirebilir. Nasıl kötüleştirir derseniz, aşağıdaki videoya bir göz atabilirsiniz.

Yağ Yangınına 1 Bardak Su Dökmek(Yangın Söndürme Yöntemleri)

A sınıfı yangınları (katı) söndürmenin en etkili yolu, tazyikli su ile müdahale etmektir. Temel yangın bilgilerinde, katı ve sıvı maddelerin doğrudan yanamadığını, yanabilmeleri için önce ısınıp buhara dönüşmeleri gerektiğini öğrenmiştik (bkz. yakıt). Suyun A sınıfı yangınlarda bu kadar etkili olmasının nedeni işte bu temel bilgide gizlidir. Su, sıcak yüzeyleri soğutur, buharlaşma azalır ve yakacak bir buhar bulamayan alevler sönmeye başlar.

B sınıfı (sıvı) yangınların söndürülmesinde su kullanımı, yanıcı sıvının türüne bağlı olmakla beraber genellikle uygun değildir. Çünkü yanıcı sıvıların çoğu sudan daha hafiftir. Yanıcı sıvının sudan daha hafif olduğu durumda, sıvılar suyun üzerinde yüzecektir. Böyle bir durumda su; bırakın yangını söndürmeyi, yanan sıvının etrafa yayılmasına neden olacaktır. Örneğin ham petrol yangınları deniz yüzeyinde iken bile yanmaya devam edebilmektedir.

C sınıfı yangınlar (gaz) üzerinde etkisizdir. Ancak, ekipmanları ve alanı soğutmak için yardımcı söndürücü olarak kullanılabilir.

Elektrik çarpma tehlikesi nedeniyle, elektrik yangınlarında asla kullanılmamalıdır. D ve F sınıfı yangınlara yalnızca özel üretim söndürücüler ile müdahale edilmesi gerektiğinden dolayı bu yangın türlerinde de kullanımı uygun değildir.

2- Köpük

Köpük; su, deterjan ve hava karışımından elde edilen, küçük kabarcıklardan oluşan özel bir karışımdır. Bu karışım, alevlerin üzerine boğucu bir tabaka örterek yangının oksijenle temasını kesilmesini sağlar. A ve B sınıfı yangınlarda kullanımı uygundur. Benzin gibi yanıcı sıvılar içeren yangınlar için en uygun söndürücü tipidir.

Sıvı yangınlarında (B sınıfı) köpük kullanım prosedürü, alevlerin arka kısmından başlayarak sıvının yüzeyini köpükten bir örtüyle kaplama şeklindedir. Bu nedenle, sıvı yangınlarında söndürme maddesi olarak köpük kullanılması, hatırı sayılır bir el becerisi gerektirir. Alandaki yanıcı sıvılar serbest akış halinde ise bu yangına ancak özel eğitimli personeller tarafından müdahale edilir. Söndürme işlemi dikkatli bir şekilde yapılmalı, yanıcı sıvıların diğer malzemelere sıçramasına kesinlikle izin verilmemelidir.

F sınıfı (pişirme yağı) yangınlarda oluşan aşırı ısıdan dolayı bu yangınları söndürmede yetersiz kalırlar. İçeriğinde bulunan su nedeniyle elektrik yangınlarında kesinlikle kullanılmamalıdır.

3- Kuru Kimyevi Toz

Kuru kimyevi toz; birçok farklı yangın sınıfında kullanılabilen, yangın söndürme konusunda gerçekten verimli bir malzemedir. Şaşırtıcı olmasa gerek, taşınabilir yangın söndürme cihazlarında en yaygın kullanılan söndürücü maddedir. Bu kimyasallar, alevlere bir toz bulutu olarak püskürtülür. Oksijeni keserek boğma etkisi yapmak üzere kullanılırlar. Özellikle B sınıfı yangınlarda ve küçük ölçekli C sınıfı yangınlarda kullanımları uygundur. A sınıfı yangınlarda da kullanılabilir.

D sınıfı (metal) yangınlarına ise yalnızca özel üretilmiş D tipi kuru kimyevi tozlar ile müdahale edilebilir. Metal yangınlarını söndürmek çok yüksek sıcaklıklara ulaşmaları ve oksijen ile şiddetli reaksiyon göstermeleri nedeniyle genellikle çok zordur. Bu yangınlarda inert maddeler içeren kuru kimyevi tozlar kullanılarak yanan metallerin üzerinde bir kabuk oluşturulur. Alevler ile oksijen teması bu şekilde kesilir.

Elektrik yangınlarında kullanılabilmelerine rağmen soğutma etkilerinin düşük olması nedeniyle yeniden tutuşma riski mevcuttur. Ayrıca, tozlu söndürücülerin alandaki görüşü azaltması ve solunum problemleri olan insanları etkileme ihtimaline karşı kapalı alanlarda kullanımı genellikle uygun değildir.

4- Karbondioksit Gazı

Karbondioksit (CO₂) yanıcı olmayan ve yangını boğucu etki gösteren bir söndürme maddesidir. Havadaki oksijen oranını yanma için gerekli seviyenin altına düşürerek yangını söndürür.

Karbondioksit (CO₂) elektriği iletmeyen, gaz formunda bir maddedir. Sahip olduğu bu iki özellik, bu maddeyi elektrik yangınları için ideal söndürme maddesine dönüştürmüştür. Yalıtkanlık özelliği, elektrik çarpma riskini ortadan kaldırırken; gaz formunda olması elektrikli ekipmanların iç kısımlarına dahi kolaylıkla girmesini ve yangını etkili şekilde bastırmasını sağlar. Boğucu etkileri sayesinde B ve C sınıfı yangınlarda da verimli şekilde kullanılabilirler.

En etkili kullanım alanları kapalı alanlardır ancak alanda bulunan çalışanlar için oksijen tükenmesi ve boğulma riski oluşturabilirler. Soğutma özellikleri yok denecek kadar az olduğu için karbondioksit kaynağı tükendiğinde yeniden alevlenme riski bulunur.

5- Islak Kimyasallar

Islak kimyasallar, F sınıfı ticari mutfak yangınları için (restoran, yemekhane vb.) özel olarak üretilmiş söndürücülerdir.

F sınıfı yangınlar (pişirme yağları) sırasında ortaya çıkan aşırı ısılar, standart karbondioksit veya köpüklü söndürücülerin yangını söndürmede yetersiz kalmasına neden olur. Karbondioksit veya köpük püskürtmeye devam ettiğimiz sürece sönmüş görünen yangın, akış durduğu anda aşırı ısıdan dolayı yeniden alevlenme eğiliminde olacaktır.

Islak kimyasallar; yangını soğutarak kontrol altına alır. Yağların üzerini sabunsu bir tabakayla kaplayarak yağ ile hava bağlantısını keserler. Bu sabunsu tabaka, yanıcı buharları hapsederek yeniden tutuşmayı önler.

Yangın Söndürme Ekipmanları

Yangınla mücadele sırasında kullanılan tüm donanım ve teçhizatlar yangın söndürme ekipmanı olarak adlandırılır. Kullanıldıkları alana ve müdahale ettikleri yangının türüne göre birçok ekipman çeşidi mevcuttur. Saha uygulamalarında en çok kullanılan yangın söndürme ekipmanlarını 5 başlıkta sıralayabiliriz.

a. Yangın Söndürme Cihazları

Yangın söndürme cihazları, tehlikeyi daha yolun başında engellemek ve yangınları büyümeden söndürmek için kullanılan ekipmanlardır. Bu amaçlarını yerine getirebilmek adına ağırlıkları düşük tutulmuş, yangının bulunduğu noktaya kolayca taşınabilecek şekilde tasarlanmışlardır.

Hepimizin işyerinde, okulunda veya arabasında bulunan bu küçük kırmızı tüpler, yangınlarda gerçekleşen can ve mal kayıplarını önlemek adına vazgeçilmez ekipmanlardır. Bu ekipmanlar hakkında bilgi sahibi olmak yangınla mücadele anında işimizi kolaylaştırarak belki de onlarca hayatın kurtulmasını sağlayacaktır. Bu nedenle, yangın söndürücüleri alıp bir köşeye koymak yerine; nasıl kullanılacaklarını, hangi noktalara konulmaları gerektiğini, yapılması gereken işaretleme, bakım ve onarımlar gibi önemli konuları öğrenmeli ve aklımızın bir köşesinde bulundurmalıyız.

Yangın söndürücülerin çalışma prensipleri ve kullanılma teknikleri dahil olmak üzere yukarıdaki tüm konu başlıklarını Yangın Söndürme Cihazları makalemde bulabilirsiniz. Okumanızı öneririm.

b. Yangın Söndürme Sistemleri

Yangın söndürme sistemleri, binalara kalıcı olarak yerleştirilen ve yangınları hızlıca bastırabilen gelişmiş güvenlik ekipmanlarıdır. Yangını kontrol etme ve yangın hasarını azaltma konusunda etkilerini istatistiklerle ispatlamış bu ekipmanlar, bir binanın yangın güvenliği konusunda alabileceği en güvenilir önlemlerdendir.

Kullandıkları yangın söndürücü türü ve korudukları alana göre birçok farklı söndürme sistemi mevcuttur. Yangın Söndürme Sistemleri makalemde tüm bu söndürme sistemi çeşitlerini aktardım. Makalenin son kısmına, binamıza uygun sistemi nasıl seçeceğimizi değerlendiren bir kontrol listesi (checklist) de ekledim.

c. Yangın Dolapları ve Sabit Boru Tesisatı

Yangın dolapları, pompalar, sabit boru sistemleri ve depolardan oluşan bu ekipmanlar bütününün amacı, yangınla mücadele sırasında personele ve itfaiye ekiplerine gerekli suyu sağlamaktır. Yangın dolapları içerisinde makaraya sarılı bir yangın hortumu ve su akışını kontrol eden vanalar mevcuttur. Sabit boru sistemleri ile binaya taşınan su, yangın dolaplarında kullanıma hazır şekilde bekler.

Söndürme maddesi olarak su kullandıkları için özellikle A sınıfı yangınları önlemek üzere kullanılırlar. Yüksek binalarda üst katlara hızlıca su tedarik etmenin en güvenilir yolu bu tesisatlardır.

d. Hidrant Sistemleri

İlk müdahale esnasında söndürülemeyen yangınlara dışarıdan müdahale edebilmek için yapı veya binanın bütün çevresini kapsayacak şekilde hidrant sistemi tesis edilir. Yerleştirilecek hidrantların, itfaiye ve araçlarının kolay yanaşabileceği ve bağlantı yapabileceği şekilde düzenlenmesi gerekir.

e. Diğer Ekipmanlar

Yukarıdakilere ek olarak; yangın battaniyeleri, kazma, kürek, kovalar, yangın hortum ve makaraları gibi yangınla mücadelede yardımcı ekipman olarak kullanılan birçok araç gereç mevcuttur.

Gelişen teknoloji sayesinde, zaman içinde yangın söndürme ekipmanlarına birçok yeni ekipmanın dahil olduğunu göreceğiz. Aşağıda paylaştığım video, robot teknolojisinin yangın söndürme çalışmalarına entegre edilmiş haline güzel bir örnek. Uzaktan kontrol edilen yangın söndürme robotları sayesinde, patlama riski olan bir alanda, itfaiye personelinin hayatını tehlikeye atmadan yangın söndürme çalışması yapılabiliyor. Bu robotları çok beğendim, izlemenizi öneririm.

Yangın Söndürme Robotları
(Yangın Söndürme Ekipmanları)

Son Sözler…

Bu makalede yangınları başarılı bir şekilde sonlandırmak için uygulanması gereken yangın söndürme yöntemlerini; yangın türüne uygun söndürücü madde seçimini ve bu söndürme maddelerini alevlere ulaştıran yangın söndürme ekipmanlarını inceledik.

Yangın söndürme, yangınla mücadelenin temeli olsa da tek aşaması değildir. Yangınlarla mücadele yangının tespit edilmesi ile başlar, binadaki insanların uyarılması ile devam eder ve yangının söndürülmesi ile sonlanır. Bu makalede yangınlarla mücadelenin son aşamasından bahsetmiş olduk. Okumaya devam etmek isteyenler için yangınlarla mücadelenin ilk basamağı Yangın Algılama Sistemleri ve ikinci basamağı Yangın Alarm Sistemleri makalelerini öneririm. İyi okumalar.

Umarım Yangın Söndürmenin Temelleri: Yöntemler, Söndürücü Maddeler, Ekipmanlar yazımı faydalı bulmuşsunuzdur. Konu hakkında eklemek istedikleriniz var ise, lütfen yorumlarda belirtin.