Yangın güvenliğinin vazgeçilmez unsurlarından olan yangın alarm sistemleri, yangını başlangıç anında tespit ederek can ve mal kaybını azaltmayı amaçlar. Bu sistemler, ev ve küçük ofislerdeki basit duman dedektörlerinden başlayarak, çok katlı binalarda kullanılan (hastane, otel vb.) gelişmiş alarm sistemlerine kadar çeşitlenebilir.
Yangın alarm sistemleri, yangın riskini yönetmek için alabileceğiniz en faydalı önlemlerden biridir. Böyle dümdüz söyleyince kulağa biraz klişe geliyor olabilir. Pekâlâ, o zaman gelin neden en faydalı önlemlerden biri olduğu üzerine konuşalım.
Yangın alarmları hayat kurtarır: Yangın alarm sistemlerinin en önemli faydası hepimizin tahmin edeceği üzere insan hayatının korunmasıdır. Bir binaya alarm sistemi kurarken aklımızdan geçen bir numaralı düşünce bina sakinlerini muhtemel bir yangın tehlikesine karşı uyarmak olacaktır. Dedektörler, sirenler ve flaşörlerden oluşan bir yangın alarm sistemi, yangınları tespit eder ve insanları yangın büyümeden binadan kaçmaları için uyarır.
Yangın alarmları maddi hasarları azaltır: Yangınlarda insan hayatını korumak elbette birinci önceliktir. Bunu takip eden ikinci önemli konu ise yangınların oluşturduğu maddi hasarlardır. Evet yangın alarm sistemleri aktif olarak yangını söndüremez. Ancak yangını söndürecek kişileri harekete geçirerek bu işi dolaylı olarak yaparlar. Sonuçta bir yangının kontrol altına alınma süreci yangının tespit edilmesi ile başlar. Sonrasında ise itfaiyeyi çağırır ve yangın söndürücüler ile yangına ilk müdahalemizi yaparız.
Yangın alarm sistemleri hem yangın tespitini hem de itfaiyenin çağrılma işlemini kendi başlarına yapabilirler. Böylece yangın tespiti ve itfaiyenin çağrılma sürecinden kaynaklanacak gecikmeler ortadan kalkar ve itfaiye hızlıca yola çıkmış olur. Tüm bu işlemler ne kadar hızlı olursa yangın o kadar çabuk söndürülür. Yangın güvenlik prosedürlerinden kazanacağınız birkaç dakika bile yangının vereceği hasar konusunda büyük farklar yaratacaktır.
Yangın alarmları işlerin düzelme süresini kısaltır: Binadaki hasarlar, maddi kayıpların yanı sıra yapılan işlerin de durmasına neden olur. Böylece hem binanın onarım masrafları hem de duran işlerden kaynaklanan müşteri kayıpları, sipariş iptalleri vb. maliyetler, zararın katlanmasına neden olur. Binadaki hasar ne kadar az olursa işlerin eski haline dönmesi o kadar kolay olur. Bu durum yangın alarm sistemlerinin dolaylı faydalarından biridir.
Yangın alarmları sigorta indirimi sağlayabilir: Yangın alarm sistemleri binadaki hasar potansiyelini dolayısıyla da sigorta şirketinin ödeyeceği muhtemel masrafları azaltmış olur. Bu nedenle, sigorta şirketleri poliçeleri düzenlerken yangın alarm sistemi olan işyerlerine indirimli fiyatlar sunabilirler.
Tamam, yangın alarm sistemlerinin faydalı olduğundan yeterince bahsettin artık konuya girelim dediğinizi duyar gibiyim. O halde, “Yangın alarm sistemleri nasıl çalışır?” sorusunu cevaplayarak başlayalım.
(Kaynak: via GIPHY)
İçindekiler
Yangın Alarm Sistemleri Nasıl Çalışır?
Yangın alarm sistemleri yapı olarak birbirinden farklılık gösterebilse de temel çalışma prensipleri ve aksiyon adımları her zaman aynıdır. Bu adımları şöyle sıralayabiliriz:
- Öncelikle yangın tespit edilir. (Algılama)
- Veriler değerlendirilir. Yangının varlığı kesinleşirse alarm sinyali gönderilir. (Değerlendirme)
- Alarm sinyali, sistemi tetikleyerek alandaki tüm siren ve alarmların çalmasına neden olur. (Uyarı)
“Yangın alarm sistemleri nasıl çalışır?” sorusunun özet cevabı yukarıdaki gibidir. Ancak soruda kastedilen şey alarm sistemlerinin bu adımları nasıl gerçekleştirdiği ise cevap verebilmek için alarm sistemlerinin bileşenlerinden bahsetmek gerekir.
Birçoğumuz hayatımızda okul, hastane vb. kamu binalarında en az bir kez yangın alarmı görmüş veya duymuşuzdur. Peki yangın alarmlarını oluşturan unsurları daha önce hiç düşündünüz mü? Yangın alarm sistemleri bünyelerinde gerçekten ufuk açıcı mühendislik uygulamaları barındırır. Sistemin çalışma basamaklarının her biri farklı ekipmanlar tarafından gerçekleştirilir.
Daha önce yangın algılama sistemleri makalesinde şöyle bir örnek vermiştim.“Yangın algılama sistemleri bir insan olsaydı burnu duman dedektörleri, cildi ısı dedektörleri, gözleri ise alev dedektörleri olurdu. Ses telleri ise haliyle sirenler ve alarmlar olurdu.” Bu örneğe baktığınızda peki bunun beyni nerede diye sormuş olabilirsiniz. Yangın algılama sistemleri (dedektörler) 5 duyuyu temsil ettiği için önceki örnekte beyinden bahsetmeye gerek olmamıştı. Şimdi ise yangın alarm sistemlerinden yani vücudun tamamından bahsediyoruz.
Yangın alarm sistemleri Algılama – Değerlendirme – Uyarı basamaklarını takip ederek çalışır demiştik. Bu basamakların hangi ekipmanlar tarafından gerçekleştirildiğini, bir başka ifadeyle yangın alarm sistemlerinin bileşenlerini inceleyerek konuya devam edelim. Böylece “sistem çeşitleri” başlığına geçtiğimizde okuduklarımız çok daha anlamlı ve yerine oturmuş olacak.
1. Yangın Butonları (Algılama)
Yangının algılanması dendiğinde çoğumuzun aklına direkt olarak dedektörler gelir. Bu düşünce haksız da sayılmaz çünkü gelişen teknoloji, yangın algılamasını neredeyse tamamen otomatik cihazlara bırakmıştır. Ancak görmezden gelemeyeceğimiz, yangın tespiti yapabilen ikinci bir unsur daha vardır. Bu unsur elbette insandır.
Yangın algılaması için insana güvenildiği durumlarda, yangınlar insanlar tarafından tespit edilir ve yangın ihbarını alarm sistemine iletmek için yangın butonu olarak bilinen ekipmanlar kullanılır.
Yangın butonları genellikle duvara monte edilmiş küçük kırmızı kutular içinde bulunur. Alarm sistemine alanda bir tehlike olduğunu ihbar eden bu ekipmanlar, bir cam paneli kırarak veya bir butonu çekme veya itme hareketiyle manuel olarak devreye sokulurlar.
Yangın ihbar butonları; kaçış yollarına tesis edilmeli, kolaylıkla görülebilir ve erişilebilir noktalara yerleştirilmelidir.
2. Yangın Dedektörleri (Algılama)
Dedektörler, yangınların tespitinde insan faktörünü ortadan kaldırarak bu süreci otomatikleştiren ekipmanlardır. Yangınlar ne kadar erken fark edilirse verebilecekleri hasar da o denli az olur. İşte bu noktada dedektörlerin varlığı önem kazanır. Dedektörler yangının özellikle insan bulunmayan depo vb. alanlarda hızlıca fark edilmesini sağlayarak yangın kaynaklı hasarları önemli derecede azaltır.
Her iki ekipman tipinin de kendine has avantajları olduğundan çoğu yangın alarm sisteminde, yangın butonları ve dedektörler birlikte kullanılır.
Dedektörlerin ya da bir başka deyişle yangın algılama sistemlerinin çalışma prensipleri ve türleri hakkında bilgi sahibi olmak yangın alarm sistemlerini anlamak için çok önemlidir. Makalenin başında verdiğim “insan-alarm sistemi” örneğini düşünürsek dedektörler olmadan alarm sistemleri kör, sağır ve bütün duyularından mahrum olacaktır.
Biliyoruz ki dedektörlerin görevi yangınları tespit edip alarm sistemine bildirmektir. Peki yangınları nasıl algılıyorlar? Bu sorunun cevabı için yangının göstergelerine bakalım. Bir yangın sırasında ortaya çıkan üç temel etken duman, alevler ve ısıdır. Yangın algılama sistemleri de bu üç göstergeyi tespit edecek şekilde tasarlanırlar. Bu sistemler:
- Yanma sonucu ortaya çıkan duman veya diğer gazların varlığını algılayan, (Duman Dedektörleri)
- Alev varlığını ve ortamdaki aydınlatma oranını tespit eden, (Alev Dedektörleri)
- Ortamdaki ısıyı ve sıcaklık artışını algılayan, (Isı Dedektörleri)
olmak üzere her biri tek bir yangın göstergesinde özelleşmiş ekipmanlardır.
Dedektör tipleri çalışma prensiplerine göre kendi içlerinde de alt kategorilere ayrılırlar. Ayrıca her bir dedektör tipinin belirli durumlarda avantaj ve dezavantajları mevcuttur. Bu konuyla ilgili zaten yangın algılama sistemleri başlıklı güzel bir makalem mevcut. Konuyu daha iyi kavramak ve yangın alarm sistemlerinin yangını nasıl algıladığı üzerine detaylı bilgi edinmek isterseniz bu makaleyi okumanızı tavsiye ederim.
3. Yangın Alarm Kontrol Paneli (Değerlendirme)
Kontrol paneli, detektörlerden gelen verileri değerlendiren, ihtiyaç halinde alarm sistemini devreye sokan, kısaca yangın alarm sistemlerinin beyni diyebileceğimiz ekipmanlardır. Dedektörler bir yangını tespit ettiğinde sinyaller önce kontrol paneline iletilir. Alarm sisteminin yapısına göre yangın alarmı doğrudan devreye alınabileceği gibi binada bulunan merkezi kontrol odasına yangın uyarısı yapılarak operatörlerin kararı da beklenebilir. Bu durumda, ilk uyarı sadece merkezi kontrol odasındaki ekranlarda belirir. Böylece odadaki operatörlere yangın alarmını bina genelinde devreye sokmadan önce alanı son kez kontrol etme ve muhtemel hatalı alarmları engelleme fırsatı tanınmış olur.
Bu paneller, yangın alarm sisteminin yanı sıra binadaki yangın kapıları, otomatik söndürme (sprinkler) sistemleri, havalandırma sistemleri gibi bütün yangın güvenlik sistemlerini kontrol edecek şekilde tasarlanabilir.
4. Alarm ve Sirenler (Uyarı)
Dedektörlerden gelen sinyaller, kontrol paneline alanda yangın olduğuna dair veriler gönderdiğinde sisteme bağlı sesli (siren vb.) ve ışıklı (flaşör vb.) alarm cihazları devreye sokularak tüm bina genelinde tahliye uyarısı yapılmış olur.
Yangın Alarm Sistemi Çeşitleri
Yangın alarm sistem çeşitleri; alarm sisteminin bünyesinde bulunan ekipman türleri vb. faktörlere göre belirlenir. Bu durumu cümlelerle açıklamaya çalışmak biraz yetersiz olabilir. En iyisi yine bir görsel üzerinde göstermek.
Görselde de görüldüğü üzere yangın alarm sistemlerini manuel, manuel elektrikli ve otomatik alarm sistemleri olarak üç başlıkta sınıflandırabiliriz.
Manuel Sistemler (Çan, Gong vb.)
Manuel, “elle kullanılan” anlamına gelen Fransızca kökenli bir kelimedir. Bu cümleden de anlaşılacağı gibi manuel sistemler; el çanları, gonglar, havalı kornalar vb. elle kullanılan basit alarm cihazlarıdır.
Bu tür cihazlar sınırlı bir alanda uyarı sağlarlar ve bina genelinde bir alarm vermek çoğunlukla mümkün değildir. Ayrıca bu cihazlarla alarm verebilmek için sürekli olarak bir insana ihtiyaç duyulur. Yangının devam ettiğini ve alarmı çalan kişinin kaçmak zorunda kalabileceğini düşünürsek, ihtiyaç duyulan süre boyunca alarmın devam edeceğini garanti edemeyiz.
Bu dezavantajlar nedeniyle manuel sistemler elektrikli cihazlarla desteklenmiş ve “yangın butonu” olarak bildiğimiz manuel-elektrikli sistemler oluşturulmuştur.
Manuel-Elektrikli Sistemler (Yangın Butonları)
Bu sistemler manuel olarak harekete geçirilse de, bir elektrik alarm devresinin parçası olarak çalışan sistemlerdir. Bu sistemlerde yangın tespiti ve alarmın devreye sokulması için işyerindeki insanlara güvenilir. Yangın butonları ve sirenlerden oluşan bu alarm sistemlerinde, herhangi bir yangın butonu etkinleştirildiğinde, alarm sinyali otomatik olarak tüm binada çalmaya başlar.
Yangın butonlarının en büyük avantajı; dedektörlerin kullanılamadığı, aşırı toz, kir, duman vb. dış etkenler bulunan alanlarda sorunsuzca kullanılabilmeleridir. İkinci avantajları ise art niyetli kullanımlar dışında hatalı alarm verme ihtimallerinin olmamasıdır. Dezavantajı ise yangın tespiti için bir insana ihtiyaç duyulmasıdır.
Otomatik Yangın Alarm Sistemleri (Adresli ve Konvansiyonel)
En sonunda bence makalenin en önemli kısmı olan otomatik yangın alarm sistemlerine kadar geldik. Zaten günümüzde de yangın alarm sistemi dendiğinde aklımıza direkt olarak bu sistemler geliyor.
Otomatik yangın alarm sistemleri, yangın algılamasını da yangın uyarısını da kendi başına gerçekleştiren, algılama ve alarm sistemlerinin birleşiminden oluşan gelişmiş yangın güvenlik sistemleridir.
Gelişmişlik düzeyleri arttıkça; yangının tam konumunu belirleyebilme, yerel itfaiye birimlerini otomatik olarak uyarabilme gibi özellikler kazanabilirler. Yangın kapılarının, havalandırma ve klimaların kapatılması, sprinkler sistemlerin etkinleştirilmesi gibi işlemleri gerçekleştirebilirler.
Bu sistemlerin en büyük avantajı, bünyelerindeki algılama sistemleri ile yangınları hızlıca tespit ederek yangına erken müdahale imkanı sağlamasıdır. Bir diğer avantajı ise yine dedektörler sayesinde boş veya insansız alanlarda dahi yangın koruması yapabilme imkânıdır.
Otomatik yangın alarm sistemleri de kendi aralarında “Adresli Yangın Alarm Sistemleri” ve “Konvansiyonel Yangın Alarm Sistemleri” olarak ikiye ayrılır. Aralarındaki temel fark, yangının yerinin tam olarak veya yaklaşık olarak tespit edilebilmesidir.
a. Konvansiyonel Yangın Alarm Sistemleri
Konvansiyonel Yangın Alarm Sistemleri kuruldukları alanı belirli bölgelere (zone) ayırır. Her bölgedeki dedektörler tek bir hat üzerinden kontrol paneline bağlanır. Hangi dedektör çalışırsa çalışsın uyarı sinyali tek bir hat üzerinden iletileceği için ilgili bölgenin tamamında alarm verilmiş olur. Bu sebeple konvansiyonel sistemlerde yangının kaynağı bölgesel olarak yani yaklaşık olarak tespit edilir.
b. Adresli Yangın Alarm Sistemleri
Adresli yangın alarm sistemleri ise kurulu oldukları alanı noktasal olarak korurlar. Alandaki tüm dedektörler kontrol paneline bir çevrim (loop) hattı üzerinden bağlanır ve ayrı ayrı sinyal gönderirler. Alarm sistemindeki her bir detektöre farklı adres ve numaralar verilmiştir. Kontrol paneli bu ağ üzerinden her bir dedektör ile ayrı ayrı iletişim kurabilir. Herhangi bir dedektör çalıştığında, yangın ihbarının hangi detektörden geldiği dolayısıyla da yangının tam konumu öğrenilmiş olur. Böylece yangına erken müdahale prosedürü şansa bırakılmamış olur.
Adresli ve Konvansiyonel Yangın Alarm Sistemlerinin Karşılaştırılması
Adresli yangın alarm sistemleri konvansiyonel sistemlere göre çok daha gelişmiş sistemlerdir.
Konvansiyonel sistemlerde, dedektörlerin yerlerinin ayrı ayrı tespit edilemiyor oluşu ciddi bir zayıflıktır. Çok bölmeli, yüksek katlı; otel, okul, vb. binalarda yangın alarmı verilse dahi yangının tam konumunu bulmak için ekstra bir zaman harcamak gerekecektir. Bu durum yangına ilk müdahaleyi geciktirerek, kolayca söndürülebilecek bir yangının kontrolden çıkmasına neden olabilir.
Sonuç olarak konvansiyonel sistemin yangın güvenliği açısından adresli sistemlere karşı herhangi bir üstünlüğü bulunmamaktadır. Eski teknoloji diyebileceğimiz, konvansiyonel sistemlerin tek avantajı tahmin edeceğiniz üzere daha uygun maliyetlere kurulabilmesidir.
Günümüzde konvansiyonel yangın alarm sistemleri daha basit ancak ekonomik olmaları nedeniyle yangın çıkış noktasının kolayca tespit edilebileceği küçük alanlarda (ofis vb.) tercih edilirler. Adresli yangın alarm sistemleri ise özellikle yüksek katlı ve kompleks yapılarda kullanılır.
Bonus: Kablosuz Yangın Alarm Sistemleri
Kablosuz yangın alarm sistemleri, sinyal iletiminin kablo yerine radyo dalgaları ile yapıldığı sistemlerdir. İnşaat aşaması bitmiş binalara sonradan yangın alarm sistemi kurulmak istendiğinde, kolay kurulum vb. nedenlerle kablosuz yangın alarm sistemlerinin kullanılması avantajlıdır.
Bu sistemler genellikle müze, tarihi eser gibi kablo çekilmesi görüntü kirliliğine, yapı hasarına ve ekstra maliyete sebep olacak binalarda uygulanırlar. Hızlı şekilde kurulabilmeleri ve ihtiyaç ortadan kalktığında sökülerek başka binalarda kullanılabilmeleri nedeniyle geçici binaların korunması için de gayet uygun sistemlerdir.
Sistem, her biri kendi bağımsız güç kaynağına sahip çağrı noktaları, dedektörler, sirenler ve kontrol panelinden oluşur. Tüm bu ekipmanlar kablo bağlantıları yerine radyo dalgaları ile birbirine bağlanmıştır.
Kablosuz yangın alarm sistemlerinin kurulu olduğu alanlarda, sistemin bütünlüğünü engelleyebilecek elektromanyetik dalgaların bulunmadığından emin olunmalıdır. Ayrıca radyo sinyallerinin; acil servis, polis gibi kamu hizmet radyo sistemleri ile çakışması önlenmelidir.
Yangın Alarm Sistemlerine Dair Bilinmesi Gerekenler
Alarm sistemlerinin çalışma prensiplerinden ve çeşitlerinden bahsettik. Son olarak yangın alarm sistemlerine dair bilinmesi gerekenleri, alarm sinyali ve yanlış alarmlar alt başlıklarında sıralayarak yazıyı sonlandıralım.
Alarm Sinyali
Alarm sinyali; gong, sirenler vb. cihazlar tarafından üretilen, binanın tamamında duyulması hedeflenen bir ses dalgasıdır. Amaç binadaki herkesi uyarmak olduğu için tuvalet, depo vb. kısımlar dahil binadaki tüm personel tarafından kolaylıkla duyulabilmelidir. Bu şarta bağlı olarak, alandaki zil veya sirenlerin hangi aralıklarla konumlandırılması gerektiği üzerinde çalışılmalıdır.
Bazı ortamlarda (yüksek sesli çalışma alanları vb.) net bir uyarı için sesli aygıtlar tek başlarına yeterli olmayabilir. Bu durumlarda sesli uyarıya ek olarak ışıklı uyarı sistemlerine başvurulabilir. Dahası, alanda engelli bireyler mevcutsa çan, siren ve uyarı ışıklarına ek olarak titreşimli cihazların kullanılması gerekebilir.
İşyeri umumi bir alansa ve alanda halktan kişiler de bulunuyorsa yangın alarm sistemlerine sesli mesajlar eklenebilir. Bu mesajlar bölgedeki insanları güvenli kaçış yollarına veya en yakın yangın çıkışlarına yönlendirmek için kullanılabilir. Yapılan araştırmalar, halkın sesli bir mesaja zil veya başka bir sesli uyarıdan daha hızlı tepki verdiğini göstermiştir.
Yanlış Alarmlar
Dedektörler, birçok sebepten dolayı yanlış alarmlar verilmesine neden olabilirler. Bu yanlış alarmların birçoğu yangın tespit etmese dahi bina içindeki anormal bir koşulu işaret eder. Yanlış alarmlar, yangına neden olabilecek olayların bir ön göstergesi olabileceği için detaylıca araştırılmalıdır. Yanlış alarmların yaygın nedenleri şunlardır:
- Mutfağa yakın alanlarda ortaya çıkan pişirme dumanları,
- Dedektörlerin böcek, polen, toz vb. dış etkenler tarafından kirletilerek hassasiyetlerinin bozulması,
- Yanlış tipte dedektör kullanımı veya doğru dedektör tipinin yanlış konumlandırılması,
- Alarm sistemlerinin test ve bakım işlemleri sırasında oluşan hatalı sinyaller,
- Yetersiz bakım ve test süreçleri.
Son Sözler..
Yangın alarm sistemlerini detaylı bir şekilde incelemiş olduk. Yukarıda da bahsettiğim yangın algılama sistemleri başlıklı yazımda dedektörlere dair daha kapsamlı bilgiye ulaşabilirsiniz. O yazının son sözler kısmında içinizde “Bu kadar okuduk ama bunların bir mevzuat, yönetmelik karşılığı yok mu?” diyenler olabilir demiştim. Yine tekrarlayayım, ilerleyen dönemde yangın güvenliğinin Türk mevzuatındaki yeri başlığıyla bir makale yazacağım.
Mevzuat makalesi henüz yazılmadığı için, merak edenlere en azından kaynak yönlendirmesi yapayım. Yangın alarm sistemlerine dair mevzuat hükümleri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik 75, 76, 77 ve 81. maddelerinde sırasıyla “Algılama ve Uyarı Sistemi”, “Alarm Verme”, “Yangın Kontrol Panelleri” ve “Sesli ve Işıklı Uyarı Cihazları” başlıkları altında açıklanmıştır.
Dedektörler yangını tespit etti, yangın alarm sistemi bina genelinde devreye sokuldu. Yangınla mücadelenin bir sonraki aşamasında işler biraz kızışacak, yangın söndürme yöntemleri makalesinde görüşmek üzere.
Kaynaklar:
*Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik
Umarım Yangın Alarm Sistemleri yazımı faydalı bulmuşsunuzdur. Konu hakkında eklemek istedikleriniz var ise lütfen yorumlarda belirtin.
