Yangın Güvenliği ve Yangından Korunma Yolları

Yangınları önlemek, söndürmekten çok daha kolay ve genellikle çok daha düşük maliyetlidir. Daha da önemlisi, insan hayatı açısından çok daha güvenlidir. İşte bu nedenlerle yangın güvenliği konusunun odak noktası, yangın önlemleri ve yangından korunma yolları olmalıdır.

Yangın güvenliği serisinin ikinci makalesinde yangınların sebeplerinden ve oluşturdukları tehlikelerden bahsetmiştik. Yangınların nasıl ortaya çıktığını ve yangın risklerini artık biliyoruz. Bu makalede ise yangın risklerini engellemeye odaklanacak, yangınları önlemek için yapılması gerekenleri inceleyeceğiz.

<< Yangınların Sebepleri ve Oluşturduğu Tehlikeler (2. Adım)

Söz konusu yangın güvenliği olduğunda “yangın üçgeni” kavramını bilmek elzemdir. Yangınların oluşabilmesi için yakıt, oksijen ve ısı kaynağı olmak üzere üç elementin bir araya gelerek yangın üçgenini oluşturması gerekir. Bu cümleyi tersten düşündüğümüzde, yangınları nasıl engelleyeceğimizi bulmuş oluruz.

Öyle ki, yangın üçgenini oluşturan elementlerin (ısı, yakıt, oksijen) bir araya gelmesini önlediğimiz takdirde yangın tehlikesi oluşmayacaktır. İşyerindeki havayı ortadan kaldıramayacağımız için oksijeni denklemden çıkaramıyoruz. O halde geriye ısı ve yakıt bileşenleri kalıyor.

Yangın, yalnızca bir tutuşma kaynağının yanıcı maddelerle temas ettiği durumlarda ortaya çıkabilir. Bu nedenle yangından korunma yolları iki temel yöntemle gerçekleştirilir.

1. Potansiyel tutuşma kaynaklarını kontrol etmek. (ısı)

2. Yanıcı maddeleri kontrol altında bulundurmak. (yakıt)

Yangın önlemlerini bu iki ana başlık altında sıralayacağım. Tutuşma kaynaklarının kontrolü ile makaleye başlayalım.

Tutuşma Kaynaklarının Kontrolü

Birçok işyeri, üretim sürecinin doğası gereği ısı oluşturan uygulama ve ekipmanlar kullanır. İşyeri yangınları, üretilen bu ısının kontrolden çıkması ve tutuşma kaynağı olarak görev yapması nedeniyle gerçekleşir. Doğru tasarlanmış çalışma sistemleri ve uygulamaları ile bu tutuşma kaynaklarının oluşturduğu yangın risklerinin önüne geçilebilir.

1. İş Ekipmanları ve Makineler

Endüstriyel tesislerin vazgeçilmez unsurlarından olan iş ekipmanları ve makineler, işyeri yangınlarında önemli bir yere sahiptir. Bazı ekipmanlar doğrudan ısı üretmek için kullanılırken (ütü, ocak vb.) bazıları yan ürün olarak ısı ortaya çıkarır. Dikkat edilmediği takdirde ekipmanların oluşturduğu ısılar, tutuşma kaynağı olarak görev yapabilir.

İş ekipmanlarından kaynaklanan yangın risklerini önlemek için gerekli yangın güvenlik tedbirlerini kısa kısa maddeleyelim:

• Bakımı yapılmayan veya kötü yapılan makineler, aşırı ısınabilir ve kıvılcım oluşturabilir. İş ekipmanlarının bakım ve onarımlarının düzenli ve planlı şekilde gerçekleştiği işyerlerinde ekipman kaynaklı yangın riskleri ciddi oranda azalacaktır.
• Ekipmanların temizliği düzenli olarak yapılmalı, üzerlerinde atık, gres, yağ vb. yanıcı malzemelerin birikmesine izin verilmemelidir. Havalandırma noktalarındaki toz, kir birikintileri temizlenmeli, fanların tıkanması önlenmelidir.
• Elektrikli ekipmanlar ve tesisat işyeri şartlarına uygun olarak seçilmeli ve amacına uygun şekilde kullanılmalıdır.
• Sürtünmelerden kaynaklı aşırı ısınmaları önlemek için ekipmanların rulman vb. bölümleri uygun şekilde yağlanmalıdır.
• Isı üreten, alev veya kıvılcım saçan iş ekipmanları; kağıt, odun, benzin vb. yanıcı malzemelerden uzakta olacak şekilde konumlandırılmalıdır.
• Ütü gibi sıcak yüzeyli aletler, kullanımlarına ara verildiğinde etraftaki malzemelere temas etmelerini önleyen özel stantlarla donatılmalıdır. Bu ekipmanlar kullanılmadıklarında tamamen kapatılmalı ve enerjileri kesilmelidir.
• Kazan ve borular gibi sıcak yüzeyler izolasyon malzemeleri ile kaplanmalı, ısı yayılımı önlenmelidir.
• Cihazın otomatik veya manuel güvenlik özelliklerine müdahale edilmemeli, sıcaklık sensörleri devre dışı bırakılmamalıdır.

2. Kaynak İşleri

Kaynak işlemi, endüstride malzemeleri birleştirmek için yaygın olarak kullanılan bir imalat yöntemidir. Kaynak işleri, açık alevler ile yüksek sıcaklıklar altında gerçekleştirilir. İşlem sırasında etrafa kıvılcım ve sıcak metal parçacıkları saçılır.

Böyle bir çalışma alanında ciddi yangın tehlikesi mevcuttur. Alanda yanıcı ve parlayıcı madde olması durumunda ise tehlike kaçınılmazdır. Kaynak yapılan alanda yanıcı ve parlayıcı madde bulunmadığından emin olunmalı, kaynak işleri güvenli bir alanda gerçekleştirilmelidir.

Kaynak Yapılan Alanda Yanıcı Madde Bulunması

Kaynak operatörlerinin yoğun ışıktan korumak için kullandığı yüz maskeleri, yapısı gereği düşük seviyeli ışık kaynaklarını algılamayı zorlaştırır. Bundan dolayı kaynakçılar çalışma alanını gözlemlemekte zorluk çekerler. Kaynak işlemi güvensiz bir alanda gerçekleştiriliyorsa yangın gözlemcisi bulundurularak bu sorunun önüne geçilebilir. Yangın gözlemcisinin görevi alanı izlemek ve ortaya saçılan kıvılcımların yangına sebep olmasını engellemektir.

Kaynak cihazları dikkatli ve düzgün bir şekilde kullanılmalı, cihazların bakımları düzenli olarak yapılmalıdır. Elektrik kaynaklarının topraklaması yapılmış olmalıdır. Kaynak cihazları kullanılmadığında gaz tüplerinin valfleri kapatılmalıdır.

Kaynak yapılacak malzemenin kontrol edilmesi de yangın güvenliği açısından önemlidir. Örneğin içinde yakıt olan bir tankın kaynak ile onarımı büyük bir tehlikedir. Yanıcı buharlar alev alabilir, patlayabilir ve ciddi yaralanmalara sebep olabilir.

Bu tür tehlikeleri önlemek için, yakıt tanklarında bulunan artık yakıtlar uzaklaştırılmalı, tanklar temizlendikten sonra bakıma alınmalıdır. Bir başka yöntem ise tankların kaynak işlemi sırasında su veya kum ile doldurulmasıdır. Tank tamamen dolu olacağı için içerde yanıcı bir buhar kalmadığından emin olunur.

3. Isıtma Sistemleri

Elektrikli ısıtıcıların güvenli kullanımı için dikkat edilmesi gereken konular ısıtıcı tipinin doğru seçilmesi ve doğru yere konumlandırılmasıdır.

Genel bir kural olarak mümkünse radyant ısıtıcılar (rezistanslı elektrik sobaları) yerine daha düşük yangın riskine sahip olan fanlı ısıtıcılar, klima vb. tercih edilmelidir. Yine yakıtlı portatif ısıtıcıların (eski katalitik sobalar) kullanımı mümkün olduğu kadar engellenmelidir.

Tüm ısıtıcılar yanıcı maddelerden uzakta konumlandırılmalıdır. Isıtıcıların üzerine hiçbir şey yerleştirilmemeli veya depolanmamalıdır. Portatif ısıtıcılar, devrilmelerini önlemek için uygun şekilde yerleştirilmeli ve sabitlenmelidir.

4. Pişirme İşlemleri

Pişirme işlemlerinde yaygın olarak kullanılan ekipmanları fritözler, ocaklar, fırınlar, ızgaralar, filtreler ve davlumbazlar olarak sıralayabiliriz. Pişirme işlemleri sırasında büyük miktarda yağ ve yanıcı gıda maddesi kullanılır.

Ticari mutfaklarda gerçekleşen yangınların (F Sınıfı Yangınlar) iki temel sebebi mevcuttur. Birinci sebep, pişirme ve kızartma amacı ile kullanılan yağların gereğinden fazla ısınarak tutuşmasıdır. İkinci sebep ise davlumbaz vb. yüzeylerde oluşan yağ, kırıntı ve tortu birikintilerinin alev almasıdır.

Pişirme işlemlerinden kaynaklanan yangın risklerini azaltmak için aşağıdaki maddeler dikkate alınmalıdır:

• Pişirme ve kızartma işleminde kullanılan yağların sıcaklıkları gözlenmeli ve kontrol altında tutulmalıdır.
• Kırıntı, tortu ve diğer yanıcı malzemeler düzenli olarak temizlenmeli, yağ birikintilerinin oluşması önlenmelidir.
• Atık ürünler için yangına dayanıklı çöp kutuları kullanılmalıdır.
• Isı yayılımını ve diğer bölümlerin tutuşmasını önlemek için havalandırma kanalları, boru vb. tesisatlar yalıtılmalıdır.
• Pişirme ekipmanlarının konumlandırıldığı noktalara dikkat edilmeli, ekipmanın etrafında yanıcı malzemeler bulundurulmamalıdır. Örneğin, ocakları duvar kâğıdı ile kaplanmış bir duvarın kenarına yerleştirmek yangına davetiye çıkaracaktır.

5. Elektrik Tesisatı

Elektrik donanımının uygunsuz kullanımı, düzensiz bakımlarla birleştiğinde büyük bir yangın riski oluşur. Elektrik arızaları (hatalı topraklama, gevşek bağlantılar, kısa devreler) işyeri yangınlarının oluşumunda önemli bir yere sahiptir. Aşağıya örnek bir elektrik yangını videosu ekliyorum.

Örnek Elektrik Yangını

Not: 20. sn de beyaz şapkalı çalışanın yangını söndürmek için su dolu bir kova taşıdığını görüyoruz. Neyse ki alevler çalışan suyu boca etmeden önce sönüyor.

Elektrik yangınlarına su ile müdahale etmek tehlikelidir. Belli ki ortada bir elektrik arızası mevcut ve yangın bu arızadan dolayı başlıyor. Yangını söndüreyim derken elektrik şokuna maruz kalmayın. Önce enerjiyi kesin. Enerjiyi kesmek mümkün değilse karbondioksit, kuru toz vb. söndürücüler kullanın.

Elektrik yangınlarından korunma yolları:

• Elektrik tesisatının periyodik kontrolleri ve bakımları düzenli olarak yapılmalıdır. Bu kontrollerde hatalı kablo ve bileşenler olmadığından, soketlerin gevşemediğinden, bağlantıların hasar görmediğinden, kablo muhafazalarının ve yalıtımların sağlam olduğundan emin olunmalıdır.
• Elektrikli ekipmanlar, aşırı ısınma ihtimaline karşı kullanılmadıkları sırada kapatılmalı ve fişleri prizlerden çıkarılmalıdır.
• Elektrik kablolarının bir araya toplanmış, üst üste sarılmış şekillerde kullanılması ısınmalarına neden olabilir. Bu sebeple kablolar açık bir şekilde kullanılmalıdır.
• Çift yalıtımlı cihazlar dışındaki tüm elektrikli aletler topraklanmış olmalıdır.
• Elektrik sigortalarının ve kablolarının devreden geçen akımlara uygun olarak tesis edildiğinden emin olunmalıdır.
• İşyerinde kaçak akım rölesi kullanılmalıdır. (yangın için 300mA eşik değerli)
• Elektrostatik boşalmaların önlenebilmesi için topraklama levhaları vb. önlemler kullanılmalıdır. Yanıcı malzeme depolanan alanlarda statik elektrik oluşumlarına dikkat edilmelidir.

6. Sigara İçmek

Tam söndürülmemiş bir sigara izmariti dakikalarca tütmeye devam edebilir. Dikkatsizce çevreye atılan sigara izmaritleri önemli bir yangın nedenidir. Yangın güvenlik politikaları gereği son yıllarda birçok işyerinde sigara yasakları uygulanmaktadır. Bu yasaklar sayesinde sigara kaynaklı yangın riskleri büyük ölçüde azalmıştır. Buna rağmen açık alanlarda ve sigara içme alanlarında hala yangın riski mevcuttur.

Sigara içilmesine izin verilen alanlarda, sigara izmaritleri için yeterli derinlikte metal küllükler kullanılmalıdır. Tutuşabilir malzemelerden üretilmiş çöp kutularının küllük olarak kullanılması tehlike oluşturacaktır. Ayrıca tüm küllükler günlük olarak büyük metal çöp kutularına boşaltılmalıdır. Küllükleri, diğer çöplerle birlikte plastik çöp poşetlerine boşaltmak yangın riskini tetikleyecektir.

Sigara İzmariti Nedeniyle Başlayan Yangın

7. Kundaklama

İşyeri yangınlarının önemli sebeplerinden bir diğeri ise kundaklamadır. Kundaklamayı önlemek için alınabilecek tedbirler; çalışan ve ziyaretçilerin kontrolü ile işyeri düzeni üzerinde yoğunlaşmaktadır. Kundaklamaları engellemek için:

• Tesise giren ziyaretçiler için güvenlik düzenlemeleri yapılmalı, yangın ve kundaklama riski bulunan alanlara (depo vb.) yetkisiz kişilerin erişimi engellenmelidir. Günün sonunda binanın pencereler dahil tüm giriş ve çıkışları kapatılmalı, bina emniyete alınmalıdır. İşyerinde ve çevresinde güvenlik kameraları kullanmak, çevre aydınlatması, güvenlik duvarları ve çitler inşa etmek, potansiyel kundakçıları caydıracak diğer önlemlerdir.
• İşyerindeki yanıcı maddeler, kolayca erişilen açık alanlarda bulundurulmamalıdır. Aksi takdirde art niyetli kişiler tek bir kibrit hamlesi ile binayı ateşe verebilir. Çöp ve atıkların belirli alanlarda birikmesini önlemek için işyeri düzen ve temizliğine önem verilmelidir. Çöp birikimini önlemek kundaklama için gerekli yakıt kaynağına erişimi kısıtlar. Dolayısıyla kundakçının işini zorlaştırır. Çöp konteynırlarını binadan uzakta bir noktaya yerleştirmek de faydalı bir önlemdir.

8. Çalışma İzin Sistemleri (Sıcak, Ateşli İşler)

Çalışma izin prosedürleri, yangın güvenliği için alabileceğimiz organizasyonel bir önlemdir. İşyerlerindeki tehlikeli işler başlamadan önce bir planlama yapılır. Çalışma alanının ve ekipman kullanımının güvenli olduğunu onaylayan bir form düzenlenir. Çalışmayı gerçekleştirecek kişiler formu imzaladıktan sonra yöneticilerin onayına sunar. Yapılacak işin, yöneticiler tarafından da uygun bulunması halinde çalışma izni verilir.

Çalışma izin sistemleri elektrik, mekanik, sıcak çalışma (ateşli işler) vb. tehlike oluşturan tüm işlemler için uygulanabilir. Çalışma izin prosedürünün ana fikri tüm çalışanların ve yöneticilerin iş güvenliği sürecine dahil olmasını sağlamaktır.

Çalışma izni konsepti; izni imzalayan kişilerin çalışma prosedürünü, ekipmanları, iş düzeni ve çalışma alanını gözden geçirdiğini ve çalışmanın güvenli olduğunu kabul ettiğini gösterir. Bu prosedürün zayıf yönü ise çalışma izinlerinin zamanla rutin evrak işine dönüşmesi ve saha incelemesi yapılmadan imza altına alınmasıdır.

Yanıcı Maddelerin Kontrolü

Yangın veya patlama riski oluşturan tüm materyallerin kullanımı, depolanması ve bertarafı aşamalarında ayrı ayrı yangın güvenlik önlemlerine ihtiyaç duyulur. Bu bilgiler doğrultusunda yanıcı maddelerin kontrolü başlığını yanıcı maddelerin kullanımı, depolanması ve işyeri düzeni olmak üzere üç alt başlıkta sıralayalım.

A. Yanıcı Maddelerin Kullanımı

Yanıcı ve parlayıcı maddelere örnek olarak yanıcı tozlar, sülfür vb. katıları; petrol, boya, solvent vb. sıvıları; LPG ve hidrojen gibi gazları verebiliriz. Oluşturdukları potansiyel tehlikelerden dolayı yanıcı ve parlayıcı maddelere çok dikkatli yaklaşılmalıdır. Personel, çalıştıkları malzeme türünün oluşturduğu tehlikeler hakkında bilgi sahibi olmalı ve güvenli çalışma prosedürleri konusunda eğitilmelidir.

Söz konusu tehlikeli maddeler olduğunda en iyi çözüm ikame yöntemidir. İkame yöntemi, tehlikeli maddenin tehlike arz etmeyen veya daha az tehlike oluşturan bir madde ile değiştirilmesidir. Parlama noktası düşük bir kimyasal yerine, daha zor parlayan muadilini tercih etmek ikame yöntemine bir örnektir.

Tehlikeli maddelerin yakıt olarak kullanıldıkları işyerlerinde ise bu maddelerin ikamesi ve tamamen tehlikesiz muadillerini bulmak mümkün olmayacaktır. Bu durumda üretimde kullanılan yanıcı sıvı miktarını mümkün olduğu kadar azaltmak yangın riskini azaltacaktır.

İş sürecini daha az tehlikeli olacak şekilde tasarlamak yanıcı maddeler ile ilgili bir başka güvenlik tedbiridir. Örneğin, çalışma prosedürlerinin yanıcı sıvıların bir kaptan diğerine aktarılma ihtiyacını azaltacak şekilde düzenlenmesi (kapalı sistem, otomasyon vb.) bu sıvıların etrafa dökülme riskini azaltacaktır. Dolayısıyla yangın riski de azalacaktır.

Asıl çalışmanın yapıldığı alanda bulunan yanıcı madde miktarını anlık ihtiyaç veya bir iş günü için gereken malzeme miktarı ile sınırlamak bir diğer önlemdir. Sahada bulunan yanıcı miktarı azaldığında potansiyel bir yangının oluşturabileceği tehlike de azalmış olacaktır. Günlük ihtiyaçtan fazla malzemeler, özel depolama alanlarında muhafaza edilmelidir.

B. Depolama ve Yangın Güvenliği

İşyerlerinde bulunan birçok malzeme, yangın riskini arttıracak yanıcı maddelerden oluşmaktadır. Kolay alev alabilecek tüm malzemeler (kâğıt, ahşap, tekstil ürünleri vb.) yanıcı malzeme olarak değerlendirilebilir.

Not: Yanıcı ve parlayıcı kimyasalların depolanması özel çalışma ve uzmanlık gerektiren bir iştir. Çok detaylı bir başlık olması ve “Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği” kategorisine girmesi nedeniyle bu makale altında değinmeyeceğim. Burada bizi ilgilendiren kısım işyerinde genel depolama ve yangın güvenliği arasındaki bağlantıdır.

Yanıcı malzemelerin depolandığı alanlar, depolama dışında başka bir amaçla kullanılmamalı, uygun şekilde havalandırılmış ve tesisin diğer bölümlerinden ayrılmış olmalıdır. Bu bölümlerde başka bir iş yapılmaması ile potansiyel tutuşma kaynaklarının birçoğu (iş ekipmanları, makineler vb.) alandan uzaklaştırılmış olur.

Depo düzenine dikkat edilmeli, fazla stoklama yapılarak hareket alanlarında sıkışıklığa izin verilmemelidir. Benzer şekilde ofis ortamında, büyük miktarda dosya ve evrak bulundurulmamalıdır.

Stokların mağaza ve fabrikada nasıl depolandığını ve bu durumun oluşturabileceği ek yangın riskleri ayrıca değerlendirilmelidir. Örneğin, zeminde üst üste yığılmış halılar yüksek bir yangın riski oluşturmazken duvara dikey olarak depolanmış veya asılmış halılar alevler yukarı doğru yükseleceği için daha hızlı bir yangın yayılma riski oluşturacaktır.

C. İşyeri Düzeni ve Yangın Güvenliği

Yanıcı sıvılar bulaşmış, yağlı veya kirli paçavralar kolay tutuşabilmeleri nedeniyle ciddi bir yangın tehlikesidir. Toz ve kir yığınları da doğru koşullar altında yangın için yakıt kaynağına dönüşebilir. Hatta bazı tozlar uygun şartlar altında toz patlaması adı verilen olaylara neden olabilirler.

İşyerinin her bölümünde atık, kir ve toz birikmesi mümkün olduğundan dolayı işyeri düzeni işyerinin tüm bölümlerini kapsayacak şekilde tesis edilmelidir. Başta atık yönetimi olmak üzere işyeri düzeni konusunda iyi standartlar yakalamış işyerlerinde yangın güvenliği konusunda önemli bir tehlike daha önlenmiş olur.

İşyeri düzeni ile ilgili dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Tüm işyeri düzenli olarak temizlenmeli; üretim atıkları, kirli paçavralar ve ambalaj malzemelerinin belirli alanlarda birikmesi önlenmelidir.
• Atık malzemeler kendiliğinden kapanan (ayak pedallı vb.) kapaklı, metal çöp kutularına atılmalıdır.
• Çöp kutuları, içlerinde biriken yanıcı miktarını sınırlamak adına mümkün olduğu kadar küçük boyutlarda seçilmelidir. Kutular düzenli olarak boşaltılmalı ve kapların taşması önlenmelidir.
• İşyerindeki üretim süreçleri, önemli miktarda yanıcı atık madde oluşmasına sebep oluyorsa atık bertarafı için özel önem gösterilmeli ve atık yönetim planları oluşturulmalıdır.

Sonuç..

Yangın güvenliği; yangının önlenmesi, yangının kısıtlanması(yavaşlatılması), yangının söndürülmesi ve son olarak tahliyenin gerçekleştirilmesi olmak üzere 4 başlıktan oluşur.

Bu makalede yangın güvenliğinin ilk aşaması olan “yangın önlemleri ve yangından korunma yolları” üzerinde durduk. Tutuşma kaynaklarını ve yanıcı maddeleri birbirinden uzakta tutmak için alınabilecek önlemleri değerlendirdik.

Serinin bir sonraki makalesinde ise yangının kısıtlanması aşamasına geçecek ve “Pasif Yangın Güvenlik Önlemleri” konusuna odaklanacağız. Mimari tasarımda yangın güvenliği veya bir diğer adıyla yapısal yangın güvenliği konusundan bahsedeceğiz.

Umarım Yangın Güvenliği ve Yangından Korunma Yolları yazımı faydalı bulmuşsunuzdur. Konu hakkında eklemek istedikleriniz var ise, lütfen yorumlarda belirtin.

Pasif Yangın Güvenlik Önlemleri (Yapısal Yangın Güvenliği) (4. Adım) >>